Herbruikbare metalen vaginale specula

Aanleiding 

Vaginale specula worden routinematig gebruikt bij gynaecologisch en seksueel gezondheidsonderzoek. In veel zorginstellingen worden wegwerphulpmiddelen van kunststof gebruikt, wat leidt tot een continue stroom van medisch afval en bijbehorende CO₂-uitstoot. Dit Britse onderzoek is uitgevoerd binnen de National Health Service (NHS) en sluit aan bij de Britse net-zero ambities voor de zorg. Het artikel onderzoekt of herintroductie van herbruikbare roestvrijstalen specula (RMS) in de dagelijkse praktijk haalbaar is, met aandacht voor milieu-impact, kosten en acceptatie door zorgprofessionals. 

Het onderzoek maakt gebruik van bestaande LCA's om de CO₂-voetafdruk van wegwerp en herbruikbare specula te schatten. Daarbij gelden de volgende uitgangspunten: 

• Wegwerp kunststof speculum: 0,88 kg CO₂-equivalent per stuk
• Herbruikbaar roestvrijstalen speculum: 2,48 kg CO₂-equivalent per stuk als initiële CO₂-voetafdruk, verdeeld over meerdere gebruikscycli 

Tijdens de pilotperiode (november 2022 – september 2023) zijn 100 herbruikbare medium size roestvrijstalen specula geïntroduceerd. Andere maten (klein, groot) bleven tijdens de pilot uitsluitend als wegwerp kunststof beschikbaar. Dit leidde tot een verschuiving in het gebruik van wegwerpspecula: 

• Het gebruik van middelgrote wegwerp kunststof specula nam af met 23,8%;
• Het gemiddelde maandelijkse verbruik daalde van 344 naar 262 specula;
• De maandelijkse CO₂-uitstoot daalde met 22,4%;
• Dit komt overeen met een afname van ongeveer 302,0 kg naar 234,8 kg CO₂-equivalent per maand. 

Op basis van scenarioanalyses berekenden de auteurs het effect van een volledige overstap naar herbruikbare specula. Daarbij werd uitgegaan van exclusief gebruik van roestvrijstalen specula voor alle vaginale onderzoeken: 

• Mogelijke reductie van 85,6% van de maandelijkse CO₂-uitstoot;
• Daling tot circa 43,7 kg CO₂-equivalent per maand;
• Wegwerp kunststof specula kosten gemiddeld £0,59 per stuk; herbruikbare roestvrijstalen specula £20,62 per stuk (gespreid over 20 jaar), wat volgens de auteurs bij volledige overstap kan leiden tot een jaarlijkse kostenbesparing van circa £2.000. 

Naast milieu- en gebruiksdata werd ook de ervaring van zorgprofessionals geëvalueerd via een vragenlijst: 

• 94,4% van de respondenten voelde zich comfortabel en bekwaam in het gebruik van metalen specula;
• 81% rapporteerde praktische voordelen, zoals meer stevigheid, soepelere insertie en betere zichtbaarheid van de cervix;
• Belangrijkste belemmeringen: onvoldoende beschikbaarheid van herbruikbare specula in alle kamers en een beperkte variatie in maten tijdens de pilotfase. 

Dit onderzoek laat zien dat herbruikbare vaginale specula niet alleen theoretisch duurzamer zijn, maar ook praktisch implementeerbaar binnen bestaande zorgprocessen. Concrete handvatten: 

(1) Gebruik dit onderzoek als referentie in interne besluitvorming en marktconsultaties

Verwijs bij gesprekken met medisch specialisten, facilitair management en leveranciers naar de uitkomsten van dit onderzoek, waarin milieuwinst, kosten en gebruikerservaring gezamenlijk zijn onderzocht. Dit helpt om herbruikbare specula als gelijkwaardig alternatief te positioneren bij aanbestedingen of assortimentskeuzes. 

(2) Controleer of herbruikbare instrumenten al worden gesteriliseerd binnen de organisatie¹

Situatie 1: Er is al een CSA of externe sterilisatiedienst
Wanneer herbruikbare medische instrumenten al via een centrale sterilisatieafdeling (CSA) of externe sterilisatiedienst worden verwerkt, is de overstap naar herbruikbare specula vooral een organisatorische en logistieke keuze. In dat geval is het essentieel om vooraf concrete werkafspraken te maken met de CSA en deze expliciet vast te leggen. Aandachtspunten: 

• Leg vast hoe specula worden aangeleverd (bijv. in zak of tray).
• Spreek een realistische omlooptijd af tussen gebruik en hergebruik.
• Maak afspraken over registratie, verlies en beschadiging.
• Zorg voor voldoende aantallen per maat om terugval naar wegwerpvarianten te voorkomen.

Situatie 2: Er is geen CSA aanwezig 
Wanneer geen eigen sterilisatievoorziening beschikbaar is, vraagt de inzet van herbruikbare specula om aanvullende keuzes. Het artikel laat zien dat herbruikbare specula ook dan mogelijk zijn, bijvoorbeeld door: 

• samenwerking met een externe sterilisatiedienst;
• inzet van kleinschalige sterilisatievoorzieningen. 

In deze situatie is de overstap een bredere organisatiekeuze. Aandachtspunten: 

• Breng extra logistiek (transport, omlooptijd) in kaart.
• Maak een kostenvergelijking inclusief sterilisatie.
• Weeg organisatorische impact af tegen verwachte milieu- en afvalreductie. 

• Het onderzoek is uitgevoerd binnen één afdeling van één ziekenhuisorganisatie, waardoor de resultaten mogelijk niet representatief zijn voor andere zorginstellingen of zorgsoorten.
• De ervaringen en acceptatie zijn uitsluitend gemeten onder zorgprofessionals; patiëntervaringen zijn in deze pilot niet onderzocht.
• De berekeningen van de CO₂-voetafdruk zijn gebaseerd op aannames uit bestaande LCA's en zijn bedoeld als indicatieve schattingen.
• Sterilisatiekosten kunnen per instelling verschillen en zijn in deze studie niet afzonderlijk toegerekend aan de afdeling, maar meegenomen in bestaande overheadkosten.

¹ Ga na of de eigen organisatie (of samenwerkingspartner) beschikt over een centrale sterilisatieafdeling (CSA) of externe sterilisatiedienst die nu al herbruikbare medische instrumenten verwerkt. Als herbruikbare instrumenten (zoals chirurgische instrumenten) al routinematig worden gesteriliseerd, is de benodigde infrastructuur voor herbruikbare specula in principe aanwezig.

Bekijk onze aanbevelingen