Centrale levering van zuurconcentraat voor hemodialyse
Inhoudsopgave
Aanleiding
Hemodialyse is één van de meest materiaal- en energie-intensieve behandelingen in het ziekenhuis. Voor elke dialysesessie wordt zuurconcentraat1 (‘acid concentrate’) gebruikt. Dit wordt traditioneel aangeleverd in wegwerpjerrycans (‘canisters’) van kunststof.
Bij UMC Utrecht wordt jaarlijks circa 40.000 liter zuurconcentraat gebruikt, wat neerkomt op ongeveer 5.000 wegwerpjerrycans per jaar. Eén HD-patiënt veroorzaakt daarmee tot 10 ton CO₂-uitstoot per jaar.
De studie gebruikt een levenscyclusanalyse (LCA) om de milieu-impact te vergelijken van twee systemen voor de levering van zuurconcentraat voor hemodialyse:
- Traditioneel wegwerpsysteem met vloeibaar zuurconcentraat in individuele kunststof jerrycans (wegwerpverpakkingen).
- Central Concentrate Delivery System (CCDS) waarbij zuurconcentraat als droog poeder in bulk wordt aangeleverd in herbruikbare vaten (minimaal 15 hergebruikcycli) en via een centraal distributiesysteem naar de dialysemachines wordt gepompt.
Resultaten
Belangrijkste resultaten van het onderzoek:
Klimaatimpact (Global Warming Potential – GWP)
Het CCDS verlaagt de CO₂-uitstoot met 58% ten opzichte van het traditionele wegwerp canistersysteem. De belangrijkste oorzaken zijn het verschil in verpakkingsmateriaal en transportgewicht2:
- Het CCDS gebruikt 26,6 kg minder plastic per patiënt per jaar (1,5 kg versus 28,1 kg bij 15 hergebruikcycli3) dan het traditionele canistersysteem, wat neerkomt op ongeveer 95% minder verpakkingsmateriaal.
- Het transportgewicht ligt bij CCDS 571 kg per patiënt per jaar lager dan bij het canistersysteem (250 kg versus 821 kg4), wat substantieel bijdraagt aan de lagere CO₂-uitstoot van het centrale systeem.
Brede milieu-impact (ReCiPe 2016 – eindpuntindicatoren)5
Naast de CO₂-reductie laat de studie zien dat het CCDS ook op bredere milieu-indicatoren aanzienlijk beter scoort dan het traditionele canistersysteem.
CCDS vermindert de impact op:
- Menselijke gezondheid (DALYs)6 met 51%
- Ecosysteemkwaliteit (species·year)7 met 52%
- Grondstoffenschaarste (USD)8 met 61%
Dit betekent dat het centrale systeem niet alleen leidt tot minder CO₂-uitstoot, maar ook tot minder bredere milieuschade en minder druk op natuurlijke hulpbronnen.
Praktische toepasbaarheid
Dit onderzoek laat zien dat de overstap naar het CCDS kan leiden tot 58% minder CO₂-uitstoot en meer dan 50% reductie op brede milieu-indicatoren ten opzichte van het traditionele canistersysteem. Het gaat om een hoog-volume verbruiksproduct binnen de dialysezorg, waardoor de impact op organisatieniveau substantieel kan zijn.
Concrete handvatten:
Breng verpakkings- en transportimpact in kaart
De studie laat zien dat het verschil vooral zit in verpakking en transport. Breng daarom in kaart:
- Het jaarlijkse volume zuurconcentraat (liter per jaar)
- Het totale gewicht aan kunststof verpakkingen
- Het totale transportgewicht per jaar
Dit maakt inzichtelijk waar reductie mogelijk is.
Neem het leveringssysteem expliciet mee in aanbestedingen
Vergelijk niet alleen de prijs per liter, maar ook het logistieke model. Vraag leveranciers naar:
- LCA-gegevens van hun leveringssysteem
- Aantal hergebruikcycli van verpakkingen
- Transportafstand en retourlogistiek
- Gewicht van verpakking per liter concentraat
Beoordeel de totale milieu-impact in plaats van alleen de productprijs.
Beperkingen
- Kapitaalgoederen (machines, infrastructuur) zijn niet meegenomen in de LCA. Volgens de auteurs is de impact hiervan waarschijnlijk beperkt, omdat deze over een lange levensduur en groot productievolume worden uitgesmeerd.
- De studie is gebaseerd op data van UMC Utrecht. Resultaten kunnen variëren afhankelijk van transportafstanden, lokale energiebronnen en afvalverwerking.
1 één van de twee concentraten die nodig zijn om dialysaat te maken voor hemodialyse. Het bevat onder andere zuren en zouten (zoals acetaat of citraat) en wordt samen met een bicarbonaatoplossing en gezuiverd water (RO-water) gemengd in de dialysemachine. Tijdens de dialyse stroomt het dialysaat langs het bloed van de patiënt om afvalstoffen en overtollige elektrolyten te verwijderen. Zuurconcentraat wordt meestal geleverd in vloeibare vorm (bijvoorbeeld in 5–6 liter jerrycans), of als droog poeder dat ter plaatse wordt opgelost. Omdat het een grootverbruiksproduct is binnen dialyse, heeft de verpakking en het transport van zuurconcentraat een aanzienlijke milieu-impact.
2 De productie van het zuurconcentraat zelf veroorzaakt circa 113 kg CO₂-eq per patiënt per jaar en is in beide systemen vergelijkbaar, omdat de productie in beide systemen vrijwel gelijk is. Het verschil in totale uitstoot wordt daarom vooral bepaald door verpakking en transport.
3 Verschil in verpakkingsmateriaal: Bij het traditionele canistersysteem wordt per patiënt per jaar 28,1 kg plastic gebruikt. Bij het Central Concentrate Delivery System (CCDS) is dat 1,5 kg plastic per patiënt per jaar, uitgaande van 15 hergebruikcycli van de vaten.
4 Verschil in transportgewicht: Bij het traditionele canistersysteem wordt per patiënt per jaar 821 kg product vervoerd. Bij het Central Concentrate Delivery System (CCDS) is dat 250 kg per patiënt per jaar.
5 ReCiPe 2016 is een internationaal gebruikte methode binnen levenscyclusanalyse (LCA). De methode vertaalt milieueffecten (zoals klimaatverandering, verzuring en toxiciteit) naar begrijpelijke schade-indicatoren op drie niveaus: menselijke gezondheid (DALY’s), ecosysteemkwaliteit (species·year), grondstoffenschaarste (USD). Hierdoor kunnen verschillende milieu-effecten worden samengevat in overkoepelende indicatoren die beter vergelijkbaar zijn voor besluitvorming.
6 DALY (Disability-Adjusted Life Year): maat voor verlies aan gezonde levensjaren door milieuschade.
7 Maat voor biodiversiteitsverlies over tijd.
8 USD (Resource scarcity): schatting van de toekomstige extra kosten voor het winnen van schaarse grondstoffen.