Van olie naar OK: hoe afhankelijkheid van grondstoffen de beschikbaarheid van medische hulpmiddelen beïnvloedt

De beschikbaarheid van medische hulpmiddelen wordt vaak benaderd vanuit productiecapaciteit, vraag of logistiek. Minder zichtbaar, maar fundamenteel, is de rol van olie en gas in vrijwel elke stap van de keten.

Veel medische hulpmiddelen bestaan volledig of grotendeels uit petrochemische materialen, zoals kunststoffen en polymeren. Denk aan spuiten, infuussystemen, katheters en beschermende kleding. Daarnaast is olie als grondstof belangrijk voor transport, energievoorziening en sterilisatieprocessen. 

Een verstoring in de toevoer van olie of gas werkt daardoor door in meerdere schakels van de keten tegelijk:

• grondstofprijzen stijgen
• productie wordt duurder of vertraagt
• transportcapaciteit neemt af of wordt duurder
• beschikbaarheid komt onder druk te staan

Dit maakt de keten van medische hulpmiddelen gevoelig voor geopolitieke spanningen, ook wanneer deze zich buiten de zorgsector afspelen.

Bij medische hulpmiddelen die eenmalig gebruikt worden (disposables) ligt de grootste kwetsbaarheid. Dit wordt veroorzaakt door een specifieke combinatie van kenmerken:

• sterk afhankelijk van petrochemische grondstoffen
• massaproductie met lage marges: producten worden winstgevend door zeer hoge volumes, waardoor stijgende grondstofkosten snel kunnen leiden tot hogere prijzen, beperkte beschikbaarheid of tijdelijke productiestops
• vaak geconcentreerde productie in Azië
• hoge afhankelijkheid van transport

Wanneer olieprijzen stijgen of de toevoer stokt, heeft dat direct effect op deze producten. Niet alleen door hogere kosten, maar ook door een mogelijk toenemend tekort.

Een groot deel van de productie van medische hulpmiddelen vindt plaats in Azië. Dit versterkt de impact op producten met een hoge oliegevoeligheid door verstoringen in de beschikbaarheid en prijs van olie- en gas. 

Belangrijke productielanden in Azië.

• China: dominante producent van non-woven materialen (zoals OK-materiaal en maskers)
• Maleisië: sterke concentratie in handschoenenproductie
• India: groeiende producent van spuiten, maar sterk afhankelijk van olie-import
• Japan: afhankelijk van energie-import en gespecialiseerd in nicheproducten

Deze geografische concentratie maakt dat verstoringen in energievoorziening onevenredig effect hebben op de wereldwijde beschikbaarheid. 

Over productgroepen heen zijn drie terugkerende risicofactoren zichtbaar:

1. Petrochemische afhankelijkheid
   Veel hulpmiddelen zijn direct gekoppeld aan olie als grondstof.
2. Energie-intensieve productie
   Productie en sterilisatie vereisen grote hoeveelheden energie.
3. Internationale supply chains
   Lange toeleveringsketens vergroten de gevoeligheid door verstoringen in transport en geopolitiek.

Het risico zit zelden in één factor, maar in de combinatie ervan.

Indirecte risico’s die vaak over het hoofd worden gezien

Naast directe productierisico’s zijn er ook indirecte kwetsbaarheden:

• sterilisatieprocessen (bijv. ethyleenoxide)
• additieven zoals weekmakers en superabsorberende polymeren
• verpakkingsmaterialen
• logistieke afhankelijkheid van brandstof

Deze elementen zijn verweven in de hele keten en kunnen een bottleneck voor de beschikbaarheid vormen.

Een olietekort vertaalt zich niet alleen in hogere prijzen, maar vooral in onzekerheid over beschikbaarheid. Advies voor de inkoop van medische hulpmiddelen:

• focus op productgroepen met hoge petrochemische afhankelijkheid
• inzicht in herkomst en productieconcentratie
• aandacht voor alternatieven en substitutie
• risicospreiding in leveranciers en ketens

Prijsdruk binnen lopende contracten

Stijgende olie- en energieprijzen kunnen zich vertalen in prijsverhogingen binnen lopende contracten voor medische hulpmiddelen. In de praktijk ontstaat dan een spanningsveld tussen contractuele afspraken en leveringszekerheid. Het is belangrijk om deze signalen in de context van de keten te beoordelen: in hoeverre zijn prijsstijgingen het gevolg van grondstoffen, energie of logistiek, en wat betekent dit voor de beschikbaarheid van medische hulpmiddelen? Juist bij productgroepen met een hoge petrochemische afhankelijkheid en geconcentreerde productie kan prijsdruk samenhangen met een reëel risico op leveringsproblemen.

De afhankelijkheid van olie en gas in de keten van medische hulpmiddelen is groot, maar vaak onzichtbaar. Inzicht in deze afhankelijkheid maakt het mogelijk om risico’s eerder te signaleren en beter voorbereid te zijn op verstoringen in de beschikbaarheid van medische hulpmiddelen. Voor sommige productgroepen kan het bijvoorbeeld waardevol zijn om proactief naar alternatieven of risicospreiding te kijken. Denk aan meerdere leveranciers bij hoogvolumeproducten zoals onderzoekshandschoenen, of het gedeeltelijk vervangen van disposable isolatie- en OK-jassen door herbruikbare alternatieven in samenwerking met wasserijen.

Ook bestaande richtlijnen kunnen hierbij relevant zijn. Zo zijn richtlijnen rond het gebruik van onderzoekshandschoenen en het verwisselen van IV-systemen de afgelopen jaren aangepast vanuit duurzaamheidsperspectief. In situaties van schaarste of sterke prijsdruk kunnen deze aanbevelingen mogelijk ook bijdragen aan een doelmatig gebruik van medische hulpmiddelen. Zorg Inkoop Netwerk Nederland heeft over deze onderwerpen diverse publicaties beschikbaar in de kennisbank.

Naar de kennisbank