CAREFREE-project onderzoekt hoe chirurgische instrumentensets kunnen worden geoptimaliseerd

Bronvermelding: Eussen MMM, Logghe E, Bluiminck S, Comes DJ, Kimman ML, Essers BAB, e.a. Reducing surgical instrument usage: systematic review of approaches for tray optimization and its advantages on environmental impact, costs and efficiency. BJS Open. 1 juni 2025;9(3):zraf030

Chirurgische instrumentensets¹ bevatten vaak instrumenten die tijdens een ingreep niet worden gebruikt. Toch worden alle instrumenten na elke operatie gereinigd en gesteriliseerd. Dit sterilisatieproces veroorzaakt ongeveer 90% van de milieu-impact van herbruikbare instrumenten. Door overbodige instrumenten uit de sets te verwijderen, hoeven per ingreep minder instrumenten te worden gesteriliseerd. Dit reduceert zowel kosten als CO₂-uitstoot. 

Deze systematische review² onderzoekt hoe ziekenhuizen operatiesets (“surgical sets”) kunnen optimaliseren en wat dit oplevert op het gebied van milieu-impact, kosten en efficiëntie. 

Dit onderzoek is onderdeel van het CAREFREE (Creating A healthieR Environment for FutuRE patiEnts)-project. Het doel van CAREFREE is om de belangrijkste bronnen van vervuiling in de OK inzichtelijk te maken, en wordt uitgevoerd door Maastricht University in samenwerking met universiteiten, UMC’s en andere partners in Nederland.

De review omvat 46 studies uit verschillende chirurgische specialismen.  Instrumentensets werden onder andere geoptimaliseerd door zorgprofessionals te laten beoordelen welke instrumenten nodig waren en door tijdens operaties te observeren welke instrumenten daadwerkelijk werden gebruikt. Er is geen vaste standaardmethode voor het optimaliseren van instrumentensets.

Na optimalisatie werden de aangepaste sets vergeleken met de oorspronkelijke sets. Dit leverde de volgende resultaten op:

1. Reductie van instrumenten

• Per set kon 19–89% van de chirurgische instrumenten worden verwijderd. 
• In 20 van de 46 studies kon meer dan de helft van de instrumenten uit de set worden gehaald. 
• Instrumenten met een gebruikspercentage van <20% werden in een aantal studies verwijderd. 
• Na optimalisatie steeg het gebruikspercentage van de overblijvende instrumenten van 16–58% naar 47–80%.

2. Milieu-impact

Vier studies onderzochten de milieu-impact.  

• Door minder instrumenten per set te reinigen en steriliseren, daalde het energieverbruik van deze processen. De CO₂-reductie bedroeg 40–66% per set. 
• De milieuwinst ontstaat vooral wanneer naast het aantal instrumenten verlagen, ook het formaat van de tray³ wordt verkleind. Hierdoor passen meer trays tegelijk in de wasmachine en sterilisator en is minder steriel verpakkingsmateriaal nodig.

3. Kosten

Alle 32 studies die de economische effecten onderzochten, rapporteerden een kostenbesparing. 

• Door minder instrumenten per set te verwerken, daalden de kosten voor reiniging, sterilisatie, herverpakken en vervanging tussen 32–78%. Welke kosten werden meegerekend, verschilde per studie. 
• Besparingen liepen op tot €387⁴ per ingreep.

4. Efficiëntie

Negentien studies onderzochten de invloed op werkprocessen rond de operatie. Optimalisatie van instrumentensets verkortte onder andere de voorbereiding, het tellen van instrumenten en de assemblage. In enkele studies nam de totale operatietijd met 7 tot 39 minuten af. Voor de reinigingstijd werd geen duidelijke afname gevonden.

• Studieopzet: 46 geïncludeerde studies vergeleken de situatie vóór en ná aanpassing van de instrumentenset. In deze studies was geen aparte vergelijkingsgroep die met de oude set bleef werken, waardoor niet volledig kan worden uitgesloten dat ook andere veranderingen in de praktijk invloed hebben gehad op de uitkomsten. 
• Verschillende methoden: Ziekenhuizen gebruikten uiteenlopende manieren om sets te optimaliseren. Daardoor zijn resultaten onderling moeilijk vergelijkbaar. 
• Kostenberekeningen verschillen: Niet alle studies namen dezelfde kostenposten mee (bijv. alleen sterilisatie of ook arbeid en OK-tijd). Dit verklaart de grote spreiding in gerapporteerde besparingen.

¹ Chirurgische instrumentensets (“surgical trays”) zijn herbruikbare instrumenten die per specifieke ingreep samen in een tray worden verpakt voor een operatie.

² Een systematische review is een onderzoek waarin bestaande wetenschappelijke studies volgens een vaste, vooraf vastgestelde methode worden verzameld, beoordeeld en samengevat.

³ Het verkleinen van trays (DIN-formaten) betekent dat instrumentensets in kleinere standaard trays worden verpakt. Kleinere trays nemen minder ruimte in tijdens reiniging en sterilisatie en verlagen daardoor het energie- en materiaalgebruik per cyclus.

⁴ De gerapporteerde kostenreductie varieerde van €0,19 tot €387,78 per ingreep. Deze brede spreiding hangt samen met verschillen tussen studies in type ingreep, omvang van de tray, mate van instrumentreductie en vooral in wat werd meegenomen in de kostenanalyse. Sommige studies rekenden alleen sterilisatie- en verwerkingskosten mee, terwijl andere ook arbeidskosten, OK-tijd of turn-over tijd includeerden. Daarnaast verschilden zorgsystemen en kostenniveaus per land.

Bekijk onze aanbevelingen

De inzichten op deze pagina zijn bedoeld als praktische handreiking voor het maken van duurzamere inkoop en gebruik van medische hulpmiddelen. Hoe ze worden toegepast, verschilt per organisatie en situatie en vraagt altijd om maatwerk. De informatie is deels samengesteld met behulp van AI en vervolgens gecontroleerd door inhoudelijke deskundigen. Heb jij opmerkingen of suggesties over bovenstaande informatie? Laat het ons weten via de button in onderstaand contactblok.